زرنا در جلوگیری از تبخیر و اتلاف آب زراعي در روستاهای استان یزد

مقدمه:

زرنا (zorna) یکی از سازه های جالب مهندسی است که برای جلوگیری از اتلاف آب کشاورزی در روستاهای استان یزد کاربرد فراوان داشته و هم اکنون نیز در خیلی از روستاها مورد استفاده است.این سازه برای انتقال آب کشاورزی از نقطه ای به نقطه دیگر مورد استفاده بوده است. زرنا به مجموعه‌ای کانال زیرزمینی و چاههای رابط آن با بیرون و دریچه آبگیر اولیه گفته می‌شود که موجب انتقال آب زراعی از نقطه‌ای به نقطه دیگر از طریق ممر زیرزمینی می باشد.کشاورزان یزدی به طور معمول برای انتقال آب در فواصل بیشتر از 1000 متراز مسیرها و راهروهای زیرزمینی استفاده می کردند و اگر شیب زمین اجازه می‌داد آب را از طریق چاه اولیه زرنا به درون کانال زیر زمینی هدایت و آب را در کشتزار یا روستاهای خود مظهر می‌نمودند(طبق شكل). گاهی چندین زرنا به صورت متوالی ایجاد و انتقال آب انجام می شده است. در حقیقت زرنا یک کانال انتقال آب زیرزمینی بوده که برای جریان آب از نقطه‌ای به نقطه دیگر مورد استفاده قرار می‌گرفته و بسته به شیب زمین،عمق و طول آن متفاوت بوده و گاهی چند زرنای متوالی ایجاد می شد تا عمق آن زیاد نشود.هم اکنون نیز در استان یزد صدها زرنا برای انتقال آب کشاورزی مورد استفاده است. اولین بار کلمه زرنا در مقاله ای تحت عنوان واژگان قنات معرفی شده است(1).

اهداف انتقال آب از مسیر زرنا:

انتقال آب در کانال های زیرزمینی در هوای گرم و خشک تابستان موجب جلوگیری از تبخیر آب از سطح کانالها بوده و تا حد زیادی موجب حفظ آب در برابر تبخیر شدید مناطق کویری و بیابانی می شود و مقدار این صرفه جویی قابل توجه بوده است.

میزان تلفات آب در کانالهای سطحی تابعی از طول کانال و عرض آن، شدت تبخیر از سطح آزاد آب و همچنین طول خاک خیس شده در دو طرف کانال و شدت تبخیر ازسطح خاک خیس شده و عرض نشت آب در اراضی اطراف می باشد که می توان به صورت زیر نشان داد:

E=L1 W1 P1 + L2 W2 P2

مقدار کل تبخیر=E

طول کانال=L1

عرض کانال=W1

تبخیر آزاد=P1

طول اراضی مجاور دو طرف کانال=L2

متوسط عرض خاک خیس شده دو طرف کانال=W2

متوسط تبخیر از سطح خاک خیس شده دو طرف کانال=P2

زرنا موجب حفاظت از آب در برابر برداشتهای غیر مجاز و آلودگی آب توسط انسان و حیوانات بوده و آب گوارا و بهداشتی را به روستا یا مزرعه انتقال می‌داده است.

زرنا موجب جلوگیری از آلوده شدن آب به تخم علف های هرز در مقایسه با کانال‌های روباز بوده است.

زرنا موجب جلوگیری از گرم شدن آب قنات در فصل تابستان بوده و آب خنک را به مزرعه و باغات منتقل می نموده که آبیاری با آب خنک برای باغات و مزارع در دل کویر نعمت بزرگی بوده و موجب طراوت باغات و صرفه جویی در مصرف آب و کاهش تعرق گیاهی و طولانی‌تر شدن دور آبیاری می‌گردد. در تابستان زرنا باعث می شود که در مقایسه با کانال های انتقال معمولی آب سردتر به مزرعه برسد و این موضوع در افزایش دور آبیاری و صرفه جویی آب موثر می‌باشد و بالعکس انتقال آب از مسیر زرناها در فصل زمستان موجب جلوگیری از سرد شدن آب می‌باشد و در فصل زمستان آب قنات با توجه به سرمای سوزان مناطق کویری خیلی گرمتر در آبادی مظهر می شده و برای مصارف شرب و بهداشت مطلوب بوده است.

استفاده از زرنا مانع از رشد انواع جلبکها و ریشه درختان در مسیر انتقال بوده و زحمت لایروبی را کم می کرده است. حفاظت از حریم مسیر انتقال آب زرنا نسبت به کانالهای سطحی آسانتر بوده و استهلاک آن کمتر بوده است.

ریزش آب به درون زرنا موجب هوادهی بیشتر به آب بوده و کیفیت آب بهتر می شده است.

البته طبق فرمايشات دكتر قمرنيا عضو هيئت علمي گروه آب دانشگاه رازي تفاوت عمده زرنا با قنات گذشته از شيب آن، منبع آن مي‌باشد كه در زرنا خلاف قنات آب‌هاي سطحي همچون رودخانه را هدايت مي‌كند.

( بخشي از تحقيق محمدعلی دهقانی تفتی کارشناس ارشد بخش منابع طبیعی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی یزد)